У рамах дакладу для Вярхоўнага Камісара па правах чалавека ААН, Задзіночанне Беларускіх Студэнтаў прааналізавала сітуацыю з правамі чалавека ў культуры і адукацыі ў Беларусі. Мы стварылі гэты рапарт, каб звярнуць увагу міжнароднай супольнасці на праблемы, з якімі сёння сутыкаецца беларуская моладзь: ідэалагізацыя сістэмы адукацыі, пагаршэння стану беларускай мовы ў публічнай прасторы, прасоўванне дзяржавай канцэпцыі “Русского мира”, пашырэнне ўплыву Расейскай Праваслаўнай Царквы (праз яе філію Беларускі экзархат Маскоўскага патрыярхату) на сферу адукацыі і сістэматычныя абмежаванні дасягу да інфармацыі з незалежных крыніц у краіне. 

• Дзяржаўная палітыка, замацаваная ў «Канцэпцыі развіцця нацыянальнай культурнай прасторы на 2024–2026 гады», разглядае культуру і адукацыю як інструменты палітычнай мабілізацыі і прасоўвання дзяржаўнай ідэалогіі. У Міністэрстве адукацыі ўведзена пасада намесніка міністра па ідэалогіі, а ў ВНУ створана інфраструктура кантролю, якая ўключае адміністратараў па ідэалогіі і праўладныя маладзёжныя арганізацыі.

• Пасля 2020 года выкарыстанне беларускай мовы стала ўспрымацца ўладамі як прыкмета апазіцыйных поглядаў. У краіне няма ніводнай ВНУ, якая прапануе адукацыйныя праграмы цалкам на беларускай мове. У медыясферы з шасці дзяржаўных тэлеканалаў толькі адзін («Беларусь 3») вяшчае па-беларуску. Назіраецца паступовае скарачэнне колькасці прадметаў, якія выкладаюцца на беларускай мове, і рэарганізацыя адпаведных кафедраў.

• Адбываецца актыўная інтэграцыя беларускай сістэмы адукацыі з расійскімі наратывамі. Расійскія ВНУ каардынуюць ідэалагічную працу ў беларускіх універсітэтах, прасоўваючы ідэі «адзінства» і «традыцыйных каштоўнасцяў» праз структуры кшталту «Россотрудничество».

• Беларуская праваслаўная царква (БПЦ) глыбока інтэграваная ў адукацыйны працэс. Праводзяцца абавязковыя мерапрыемствы з удзелам духавенства, а з 2021 года ў школах уведзены абавязковы курс «Асновы духоўна-маральнай культуры і патрыятызму».

• Улады актыўна выкарыстоўваюць механізмы прызнання матэрыялаў «экстрэмісцкімі» для падаўлення іншадумства. Больш за 200 кніг прызнаны «шкоднымі для нацыянальных інтарэсаў», уключаючы падручнікі па гісторыі і творы класікаў і сучасных аўтараў (напрыклад, Святланы Алексіевіч).

• Абмежаваны доступ да незалежных анлайн-бібліятэк (напрыклад, Kamunikat.org), а з дзяржаўных кнігарняў і бібліятэк выдаляюцца творы незалежных пісьменнікаў.

• Адукацыйныя праграмы істотна перапрацоўваюцца ў адпаведнасці з бягучай палітычнай кан’юнктурай. У новых дапаможніках пратэсты 2020 года апісваюцца як спроба «дзяржаўнага перавароту», замоўчваюцца факты савецкіх рэпрэсій, а распад СССР падаецца як «геапалітычная катастрофа». Вядзецца праца над стварэннем адзіных падручнікаў гісторыі з Расіяй для фарміравання «гістарычнай аб’ектыўнасці» ў рамках Саюзнай дзяржавы.

Поўны тэкст рапарту чытайце па спасылцы!